‘मी माझ्या स्वत:च्या भूमीत द्वितीय श्रेणीचा नागरिक होण्यास नकार देतो’: तैवानी आंतरराष्ट्रीय बुकर विजेता Yáng Shuāng-zǐ | आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार

एs Yáng Shuāng-zǐ यांनी 2026 स्वीकारले आंतरराष्ट्रीय बुकर पुरस्कार तैवान प्रवासवर्णनासाठी मंगळवारी रात्री टेट मॉडर्न येथे, तिच्या अनुवादक लिन किंग सोबत, तिने 1930 च्या जपान-व्याप्त तैवानमधील तिच्या कादंबरीच्या केंद्रस्थानी असलेल्या राजकीय प्रश्नांबद्दल स्पष्टपणे बोलण्यासाठी तिचे भाषण वापरले. “काही लोकांचा असा विश्वास आहे की कला आणि साहित्य राजकारणापासून दूर ठेवले पाहिजे,” यांग यांनी श्रोत्यांना सांगितले. “पण माझा विश्वास आहे की साहित्य ज्या मातीत वाढले आहे त्यापासून वेगळे करता येत नाही.”

जेव्हा आपण दुसऱ्या दिवशी सकाळी बोलतो, तेव्हा 41 वर्षीय लेखक त्याच थीमवर पटकन परत येतो. “तैवानी लोक ओळखीच्या संकटाने त्रस्त आहेत,” ती मला सांगते. “आमच्यापैकी काही जण स्वतःला चिनी असल्याचे मानतात आणि नंतर काही जण असे मानतात की आपण तैवानी आहोत, आणि मला माझ्या पुस्तकातून ते कसे तरी व्यक्त करायचे होते. तैवानी लोक म्हणून, आपण आता स्वतःला विचारले पाहिजे – आपल्याला वसाहतीत परत जायचे आहे का? आपल्याला पुन्हा असेच जगायचे आहे का? आपल्याच भूमीत द्वितीय श्रेणीचे नागरिक व्हा? मी नकार दिला.”

त्या चिंता तैवान प्रवासवर्णनाच्या केंद्रस्थानी आहेत, मूळतः मँडरीनमध्ये £50,000 चे पारितोषिक जिंकणारे पहिले पुस्तक. 1938 पासून पुन्हा शोधलेल्या प्रवासाच्या आठवणींचा अनुवाद म्हणून सादर केलेली, ही कादंबरी अओयामा या जपानी कादंबरीकाराचे अनुसरण करते, ज्याने सरकार-प्रायोजित पाक सहलीवर तैवानचा दौरा केला होता. तिथे तिला एक गूढ तैवानी दुभाषी, चिझुरू भेटतो, ज्याच्याशी ती मोहित होते. प्रत्येक धड्याला तैवानच्या स्वादिष्ट पदार्थाचे नाव देण्यात आले आहे – ब्रेझ केलेले डुकराचे मांस, कापलेले कच्चे मासे, खरबूज चहा – चव, पोत आणि तळमळ यांचे सिनेस्थेसिया तयार करतात. “कादंबरीच्या प्रवासाच्या आणि अन्नाच्या मध्यवर्ती थीमच्या संशोधनाने माझे जीवन दोन स्पष्ट मार्गांनी बदलले: माझी बचत कमी झाली; माझे वजन वाढले,” यांगने यापूर्वी विनोद केला आहे.

जरी ते 30 च्या दशकात सेट केले असले तरी, तैवान प्रवासवर्णन हे राष्ट्रीय अस्मिता आणि वसाहतवादाबद्दल विचारलेल्या प्रश्नांमध्ये निःसंशयपणे आधुनिक वाटते. तैवान हा जगातील सर्वात राजकीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशांपैकी एक आहे: चीनचा एक भाग म्हणून बीजिंगने दावा केलेला स्वशासित लोकशाही, त्यावर लष्करी वाढीचा सतत धोका असतो. गेल्याच आठवड्यात, डोनाल्ड ट्रम्प यांनी तैवानला स्वातंत्र्य घोषित करण्याविरूद्ध चेतावणी दिली, अमेरिकेच्या अध्यक्षांनी या विषयावर आतापर्यंत वापरलेल्या काही कठोर भाषेत.

जन्मलेल्या यांग जो-त्झू, लेखिकेने तिच्या दिवंगत जुळ्या बहिणीला श्रद्धांजली म्हणून Shuāng-zǐ, म्हणजे “जुळे” हे टोपण नाव दत्तक घेतले, यांग जो-हुई, ज्याने तिच्या मृत्यूपूर्वी तैवान प्रवासवर्णनाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीवर संशोधन करण्यास मदत केली. यांगची ही कादंबरी इंग्रजीत भाषांतरित झालेली पहिलीच कादंबरी आहे परंतु ती आधीच एक विलक्षण मार्गक्रमण करते, २०२० मध्ये प्रकाशित झाल्यानंतर तैवानमध्ये साहित्यिक खळबळ माजली, त्यानंतर २०२४ मध्ये यूएसमध्ये अनुवादित साहित्यासाठी राष्ट्रीय पुस्तक पुरस्कार आणि आता आंतरराष्ट्रीय बुकर पारितोषिक – ती “अत्यंत” म्हणून वर्णन करते.

कादंबरीचा रचनात्मक खेळकरपणा त्याच्या आकर्षणाचा केंद्रबिंदू आहे. जेव्हा तैवान प्रवासवर्णन मंदारिनमध्ये प्रथम दिसले तेव्हा काही वाचकांचा असा विश्वास होता की तो खरोखर जपानी वसाहती-युगातील मजकूर आहे. इंग्रजीमध्ये, किंगने त्या हॉल-ऑफ-मिरर इफेक्टमध्ये आणखी झुकले, तळटीप जतन आणि विस्तारित केले आणि कथात्मक आवाज स्पर्धा केली. पुस्तकाच्या काल्पनिक अनुवादकांच्या नोट्स आणि संपादकीय हस्तक्षेपामुळे आंतरराष्ट्रीय बुकरच्या न्यायमूर्ती नताशा ब्राउनने “वेधक मेटाफिक्शनल लेयर” असे वर्णन केले आहे.

“हे वाचणे खरोखर कठीण पुस्तक आहे याचे मला कौतुक वाटते,” किंग हसत हसत म्हणतो. “लोक कामात उतरण्यास इच्छुक आहेत हे पाहून खरोखर आनंद झाला, जेव्हा आम्हाला सतत सांगितले जाते की प्रत्येकाचे लक्ष विभक्त झाले आहे, कोणीही एका वेळी दोन मिनिटांपेक्षा जास्त काही करू शकत नाही.”

कादंबरीचा निसरडापणा तिच्या भावनिक गाभ्याचा प्रतिध्वनी करतो. अओयामा आणि चिझुरूचे नाते व्याख्या आणि चुकीच्या अर्थाने उलगडते. चिझुरू, तैवानमध्ये जन्मलेल्या उपपत्नीची मुलगी, वसाहती सरकारच्या संरक्षणाखाली प्रवास करणाऱ्या प्रशंसनीय जपानी कादंबरीकार ओयामापेक्षा सामाजिकदृष्ट्या स्वतःला कनिष्ठ वाटते. “ही प्रेमाबद्दलची कथा आहे, परंतु प्रेम शक्तीच्या गतिशीलतेवर कशी मात करू शकत नाही याची देखील ती कथा आहे,” यांग म्हणतात. “प्रेम शासक-वर्ग आणि द्वितीय श्रेणीतील नागरिकांमधील फरकांवर मात करत नाही.”

यांग प्रमाणेच, 33 वर्षीय राजा, जो तैवानी-अमेरिकन आहे, कला आणि राजकारणाच्या अभेद्यतेबद्दल स्पष्टपणे स्पष्ट आहे. 2022 मध्ये रशियाने युक्रेनवर आक्रमण केल्यानंतर, तिने तैवानच्या स्वतःच्या भू-राजकीय अनिश्चिततेचे प्रतिध्वनी पाहिले, ज्यामुळे तिला नजीकच्या भविष्यासाठी फक्त तैवानच्या लिखाणाचे भाषांतर करण्याचे वचन दिले.

“माझे आणि माझ्या सहकारी अनुवादकांसाठी माझे ध्येय तैवानमधून इतके आवाज इंग्रजीत आणणे आहे की कोणीही तैवानच्या साहित्याला एकाकी कमी करू शकत नाही,” ती टेटच्या मंचावर म्हणाली. “कारण आपण कोरस नसून एक कोरस, स्व-विरोधाभासी आणि अनियंत्रित आहोत, कोणत्याही निरोगी, मजबूत लोकशाहीप्रमाणेच.”

कादंबरीतील विचित्रता देखील तैवानच्या लोकशाही समाजाच्या त्या दृष्टीकोनात केंद्रस्थानी आहे. चिझुरुबद्दल अओयामाचे आकर्षण सामाजिक संमेलनामुळे मर्यादित आहे. यांग, जो एका महिलेशी नातेसंबंधात आहे, ती कादंबरी 90 च्या दशकात उदयास आलेल्या तैवानमधील “विचित्र साहित्याच्या समृद्ध वारशाचा” भाग म्हणून पाहते. “पण मला विशेषत: ज्याबद्दल लिहायचे होते ते म्हणजे प्रत्येक स्वरूपातील स्त्रियांमधील संबंध. स्त्रियांमधील प्रेम.”

LGBTQ+ अधिकारांवर तैवानने आशियामध्ये फार पूर्वीपासून एक विशिष्ट स्थान व्यापले आहे. 2019 मध्ये समलैंगिक विवाहाला कायदेशीर मान्यता देणारा हा पहिला आशियाई प्रदेश बनला आणि असे करणाऱ्या प्रदेशातील फक्त तीनपैकी एक आहे. “माझा विश्वास आहे की आम्ही संपूर्ण पूर्व आशियातील सर्वात प्रगतीशील राज्य आहोत,” यांग म्हणतात. “मग ते LGBTQ+ अधिकार असो किंवा महिलांचे हक्क, आम्ही एक उदाहरण मांडत आहोत.”

इंटरनॅशनल बुकर अनन्यपणे लेखक आणि अनुवादक यांच्यात त्याचे पुरस्कार समान रीतीने विभाजित करते, सर्जनशील प्रक्रियेचा एक भाग म्हणून भाषांतर हायलाइट करते. आणि तैवान प्रवासवर्णनाचे यश हे अनुवादित काल्पनिक कथांमध्ये वाढत्या अँग्लोफोनच्या स्वारस्य दरम्यान येते, ज्यांच्या विक्रीमध्ये अलीकडच्या काळात वाढ झाली आहे. 2023 मध्ये, यूकेच्या वाचकांनी अनुवादित काल्पनिक पुस्तकांवर £23m खर्च केले, मागील वर्षाच्या तुलनेत 12% जास्त आणि सर्वात मोठा खरेदी गट 25-34 वर्षांच्या मुलांचा होता.

तैवान प्रवासवर्णन 2024 मध्ये यूएसमध्ये प्रकाशित झाले होते, तर यूकेमध्ये प्रकाशित होण्यासाठी आणखी दोन वर्षे लागली कारण कोणताही प्रकाशक किंगचे नाव तसेच यँगचे नाव मुखपृष्ठावर ठेवण्यास तयार नव्हता. हे स्वतंत्र प्रकाशक आणि इतर कथा येईपर्यंत, जे आता सलग दुसरे आंतरराष्ट्रीय बुकर पारितोषिक जिंकण्याचा आनंद साजरा करत आहे – गेल्या वर्षीचा पुरस्कार हार्ट लॅम्पसाठी भारतीय लेखिका बानो मुश्ताक यांनी जिंकला होतादीपा भास्थी यांनी इंग्रजीत अनुवादित केले.

किंगसाठी, अनुवादित कथांचे महत्त्व स्वयंस्पष्ट आहे. ती म्हणते, “वाचनाचे सौंदर्य हे आहे की तुम्हाला अशा वास्तवाकडे नेले जात आहे जे तुमचे स्वतःचे नाही, आणि त्याबद्दल शिकत आहात आणि अनुवादित साहित्याद्वारे त्याचे प्रतीक आहे,” ती म्हणते. “जेव्हाही मी अशा प्रकारची बक्षिसे पाहतो, तेव्हा मला खूप अज्ञानी वाटते की लांबलचक यादीत जाऊन विचार करतो, ‘व्वा, मला हुकूमशाही अस्तित्वात आहे हे देखील माहित नव्हते, मला त्या नरसंहाराबद्दल किंवा त्या राजवटीच्या बदलाबद्दल किंवा त्या बोलीबद्दल आणि तिच्यावर अत्याचार कसे केले गेले आहेत हे माहित नव्हते.’ शिकण्यासारखे खूप काही आहे.”

तैवानच्या प्रवासवर्णनाने तैवानच्या इतिहासाबद्दल अपरिचित वाचकांसाठी केवळ तैवान उघडले नाही, तर किंग मला सांगतात की ते तरुण तैवानी वाचक आणि परदेशातील डायस्पोरा यांच्याशीही खोलवर रुजले आहे.

“बऱ्याच लोकांनी मला सांगितले आहे की तैवानला इंग्रजी भाषेतील पुस्तकात अशाप्रकारे वैशिष्ट्यीकृत केलेले पाहण्याची ही त्यांची पहिलीच वेळ होती आणि त्यामुळे तैवानबद्दल अधिक जाणून घेण्याची त्यांची आवड पुन्हा वाढली आहे,” ती म्हणते. “मला ज्या गोष्टींबद्दल सर्वात जास्त आनंद वाटतो त्यापैकी ती एक आहे.”